Người nhà vừa qua đợt điều trị đột quỵ, bác sĩ cho về nhà, và câu hỏi đầu tiên thường là mua máy gì để tập. Thể Thao Khởi Nguyên lắp đặt nhóm thiết bị này nhiều năm nên biết rõ ranh giới của nó. Máy tập giúp duy trì vận động giữa các buổi trị liệu, nhưng không thay được chương trình phục hồi chức năng do người có chuyên môn dựng. Phần dưới nói rõ 3 việc. Máy làm được gì về mặt cơ học. Thiết bị nào đang được quảng cáo mạnh mà hướng dẫn y khoa khuyến nghị không dùng. Và dấu hiệu nào thì phải dừng tập.
Gọi cấp cứu 115 ngay khi thấy các dấu hiệu sau. Đây là dấu hiệu của một cơn đột quỵ mới, người đã từng đột quỵ có nguy cơ cao hơn người bình thường.
- Mặt xệ một bên, khó cười.
- Yếu tay, không nhấc và giữ được cả 2 tay lên.
- Nói líu, nói lẫn lộn, không tìm được từ.
- Yếu hoặc tê nửa người, nhìn mờ hoặc mất thị lực ở một hoặc cả 2 mắt, chóng mặt, ngã, buồn nôn hoặc nôn.
Danh sách này lấy từ NHS, cơ quan y tế công của Anh. NHS lưu ý thêm 2 điều. Dấu hiệu đột quỵ có thể tự hết sau một lúc và người bệnh tưởng mình đã ổn, nhưng vẫn phải đi khám ngay. Và đừng tự lái xe đưa nhau đi cấp cứu.
I. Máy tập đứng ở đâu trong quá trình phục hồi
Máy tập tay chân tại nhà là thiết bị cơ khí. Nó đưa chi bị liệt qua tầm vận động lặp lại nhiều lần, hoặc cho người còn sức cơ tập với kháng lực nhẹ. Nó phục vụ phần duy trì giữa các buổi trị liệu. Nó không chẩn đoán, không thay kỹ thuật viên, và không quyết định được người bệnh nên tập bài nào.
Viện Y tế và Chăm sóc Chất lượng Quốc gia Anh, gọi tắt là NICE, đặt chuẩn cho phục hồi chức năng sau đột quỵ. Chuẩn đó là ít nhất 3 giờ mỗi ngày, ít nhất 5 ngày mỗi tuần. Chương trình phải gồm nhiều chuyên ngành cùng lúc, gồm vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và ngôn ngữ trị liệu.
Offer needs-based rehabilitation to people after stroke. This should be for at least 3 hours a day, on at least 5 days of the week, and cover a range of multidisciplinary therapy including physiotherapy, occupational therapy and speech and language therapy.
NICE guideline NG236, Stroke rehabilitation in adults, mục 1.2.16
So với con số đó, một buổi đạp máy 15 phút tại nhà là phần rất nhỏ. Máy tập là phần dễ mua nhất trong khối lượng tập, nên hay bị hiểu nhầm thành phần quan trọng nhất.
II. 4 nhóm thiết bị đang bán mạnh mà hướng dẫn NICE khuyến nghị không dùng
Đây là phần ít gặp trên các trang bán thiết bị tiếng Việt. Hướng dẫn NG236 của NICE có 3 khuyến nghị không dùng và 1 khuyến nghị chỉ dùng trong nghiên cứu. Cả 4 đều rơi đúng vào nhóm sản phẩm đang được quảng cáo mạnh.
| Thiết bị đang được quảng cáo | NICE nói gì | Mục NG236 |
|---|---|---|
| Robot tập chi trên, găng tay robot tập gập duỗi bàn tay | Không dùng robot hỗ trợ tập tay như một phần của chương trình phục hồi chi trên | 1.13.18, khuyến nghị năm 2023 |
| Máy kích thích điện cho bàn tay và cánh tay | Không dùng thường quy. Chỉ cân nhắc dùng thử khi người bệnh có co cơ nhưng chưa thắng được kháng lực, và phải do người có chuyên môn phục hồi chức năng hướng dẫn | 1.13.14, 1.13.15, 1.13.17 |
| Nẹp cổ tay và nẹp bàn tay | Không dùng thường quy cho người yếu chi trên. Chỉ cân nhắc cho nhóm nguy cơ, và phải do nhân viên y tế được đào tạo lắp đặt kèm kế hoạch theo dõi | 1.13.10, 1.13.11 |
| Máy tập dáng đi điện cơ | Chỉ dùng trong khuôn khổ một nghiên cứu | 1.13.24 |
Cần đọc đúng phạm vi của 4 dòng trên. NICE khuyến nghị không đưa các thiết bị này vào chương trình phục hồi chức năng tiêu chuẩn. Lý do là bằng chứng về hiệu quả chưa đủ, không phải vì thiết bị gây hại. Cẩm nang MSD, một cẩm nang y khoa chuyên môn, thì vẫn mô tả liệu pháp robot như một điều trị bổ trợ. Nó tạo hoạt động cường độ cao lặp lại nhiều lần cho chi liệt. 2 nguồn uy tín khác nhau ở chỗ có nên đưa vào phác đồ hay không. Người quyết định phải là bác sĩ hoặc kỹ thuật viên đang theo dõi người bệnh.
Thể Thao Khởi Nguyên không kinh doanh 4 nhóm thiết bị đó. Phần này để bạn có thông tin khi gặp lời chào mời từ nơi khác.
III. Máy có motor và máy có kháng lực phục vụ 2 việc khác nhau
Đây là chỗ dễ chọn sai nhất, vì 2 loại nhìn ngoài khá giống nhau nhưng làm 2 việc khác hẳn nhau.
Máy có motor điện quay bàn đạp và kéo chi đi theo. Người tập không cần sinh lực. Việc này phục vụ mục tiêu giữ tầm vận động. Cẩm nang MSD ghi co cứng tư thế gấp tiến triển chủ yếu ở bàn tay và cổ tay bên liệt. Nếu người bệnh không được tập các bài tầm vận động vài lần mỗi ngày, tình trạng này tiến triển nhanh. Hậu quả là đau và khó vệ sinh cho người bệnh. Máy có motor giúp phần lặp lại của việc đó nhẹ đi cho người chăm sóc.
Máy có kháng lực bắt người tập sinh lực để thắng lại núm vặn. Ở đây có một cảnh báo mà gần như không trang bán hàng nào nhắc.
Các bài tập có kháng trở ở bên chi liệt có thể làm gia tăng sự co cứng và do đó, vai trò của những bài tập này vẫn còn gây tranh cãi.
Cẩm nang MSD, chuyên đề Phục hồi chức năng đột quỵ, đánh giá tháng 11 năm 2023
Nghĩa là mức kháng lực 8 cấp, thứ luôn được liệt kê như một ưu điểm, không phải thứ càng nhiều càng tốt với bên chi liệt. Người quyết định có tập kháng lực hay không, và ở mức nào, là kỹ thuật viên đang theo dõi.
Hình thức vận động cũng cần nói thêm. NICE khuyến nghị tập lặp lại theo nhiệm vụ. Ví dụ cho chi trên là với, cầm nắm, chỉ, di chuyển và thao tác đồ vật. Ví dụ cho chi dưới là chuyển từ ngồi sang đứng, đi bộ và lên xuống cầu thang. Đạp vòng tròn không nằm trong danh sách đó. Máy đạp giữ được tầm vận động và thể lực, nhưng bài tập cầm nắm hay bài tập đứng lên ngồi xuống thì vẫn phải tập riêng.
IV. Rủi ro ở khớp vai, phần hay bị bỏ qua khi mua máy tập tay
Với người liệt nửa người trong giai đoạn liệt mềm, cánh tay bên liệt có nguy cơ trật khớp vai do sức nặng kéo xuống. Cẩm nang MSD hướng dẫn đặt 1 hoặc 2 chiếc gối dưới cánh tay bên liệt để phòng ngừa, và có thể đeo đai vai trong giai đoạn liệt mềm.
Điều này liên quan trực tiếp tới máy tập tay. Một tay quay kéo cánh tay đi theo quỹ đạo cố định, trong khi khớp vai chưa đủ vững. Tình huống đó cần người có chuyên môn xem trước. NICE cũng dặn phải nói trước cho người tập về các vấn đề thường gặp sau đột quỵ, trong đó có đau vai. Nếu đau vai xuất hiện thì đi hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên.
V. 5 máy tập cho người bị liệt tay chân đang bán tại Thể Thao Khởi Nguyên
Thể Thao Khởi Nguyên là đơn vị phân phối và lắp đặt thiết bị thể thao, không phải cơ sở y tế. Phần nói được ở đây là cơ chế thiết bị, thông số và giá tại thời điểm cập nhật bài. Việc máy nào hợp với người bệnh cụ thể thì cần kỹ thuật viên phục hồi chức năng xem trực tiếp.
| Thiết bị | Cơ chế | Giá tham khảo | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Dual Bike | Không motor, người tập tự sinh lực hoặc người nhà hỗ trợ | 1.750.000đ | Nhỏ gọn, đặt được dưới ghế hoặc trên bàn. Cần người bệnh còn một phần sức cơ hoặc cần người nhà trợ lực |
| WE3 Mini Bike | Motor điện, chỉnh được tốc độ và chiều quay | 2.250.000đ | Tập được tay hoặc chân ở mỗi lượt, không đồng thời. Máy nhẹ nên cần chèn giữ khi người tập có co cứng |
| Ghế tập phục hồi chức năng 3 IN 1 | Ghế tựa lưng kèm đạp chân, tay quay và ròng rọc | 2.450.000đ | Khung thép hộp sơn tĩnh điện, xuất xứ Việt Nam. Chiếm diện tích cố định |
| Máy tập phục hồi chức năng 4 IN 1 | Như bản 3 IN 1, thêm cụm kéo cổ | 2.850.000đ | Khung thép hộp sơn tĩnh điện, diện tích lắp đặt 560 x 440 x 1900 mm, tải tối đa 100 kg. Xem lưu ý riêng về cụm kéo cổ bên dưới |
| Xe đạp Dual E-Bike có ghế tựa lưng | Motor điện kéo cả bàn đạp tay và bàn đạp chân, đảo được chiều quay, nguồn 220V công suất 750W, chạy liên tục 2 giờ | 8.650.000đ | Tập được cả tay và chân, có ghế tựa lưng và ghế thấp nên đỡ phụ thuộc người trợ giúp. Giá cao nhất nhóm |
Giá trên là giá tham khảo tại thời điểm cập nhật bài và thay đổi theo đợt khuyến mãi. Gọi 094 189 6889 để xác nhận trước khi đặt.
Lưu ý riêng về cụm kéo cổ trên bản 4 IN 1. Đây là cơ cấu kéo giãn cột sống cổ bằng tạ. Kéo giãn cột sống là biện pháp có tranh cãi về hiệu quả. Với người sau đột quỵ, việc có dùng hay không, kéo bao nhiêu và trong bao lâu là quyết định lâm sàng. Đừng tự đặt mức tạ theo hướng dẫn chung. Hỏi kỹ thuật viên trước khi dùng cụm này, hoặc mua bản 3 IN 1 nếu chưa có chỉ định.
Có trường hợp người bệnh đã đi lại được và cần tập thể lực chứ không cần tập tầm vận động. Khi đó nhóm phù hợp hơn là xe tập phục hồi chức năng, với các mẫu có bánh đà và tựa lưng. Phần khác biệt cơ khí giữa 2 nhóm xe được nói kỹ trong bài so sánh xe đạp phục hồi chức năng với xe đạp tập thể dục thường.
Xe đạp tập thể dục Dual Bike
Xe đạp tập phục hồi chức năng WE3 mini bike
Xe đạp tập phục hồi chức năng Dual E-Bike
Ghế tập phục hồi chức năng 3 in 1
VI. 3 việc nên chốt với kỹ thuật viên trước khi đặt mua
NICE mô tả một mô hình bàn giao rất hợp với hoàn cảnh tập tại nhà. Chương trình tập tim mạch và tập kháng lực nên do kỹ thuật viên vật lý trị liệu khởi động. Sau đó kỹ thuật viên hướng dẫn người bệnh cách tự duy trì. Nếu người bệnh tiếp tục tập độc lập, kỹ thuật viên chuyển thông tin về bài tập và các điều chỉnh cần thiết cho bên tổ chức tập. Nhờ đó chương trình được chỉnh theo nhu cầu và mục tiêu của người đó.
3 câu nên mang theo khi đi khám.
- Bên chi liệt hiện ở giai đoạn nào, liệt mềm hay đã có co cứng? Câu này quyết định chọn máy có motor hay máy có kháng lực, và quyết định luôn việc có cần chú ý khớp vai không.
- Được tập bao lâu mỗi lần, mấy lần mỗi ngày, và có động tác nào bị cấm không? Ghi lại rồi dán ngay chỗ để máy.
- Dấu hiệu nào thì dừng, dấu hiệu nào thì gọi lại cho kỹ thuật viên? Người chăm sóc cũng cần biết, vì người trực tiếp vận hành máy thường là họ.
NICE cũng khuyến nghị cơ sở y tế đào tạo cho người nhà và người chăm sóc cách trợ giúp người bệnh. Ví dụ là cách di chuyển người bệnh và cách hỗ trợ mặc quần áo. Nếu bệnh viện có lớp này thì nên đi, vì phần lớn thao tác quanh cái máy nằm ở tay người nhà.
VII. Dấu hiệu phải dừng tập
- Đau vai bên liệt xuất hiện hoặc nặng lên trong và sau buổi tập.
- Cơ bên liệt cứng hơn rõ rệt so với trước khi bắt đầu dùng máy.
- Da vùng tiếp xúc với nẹp, dây cố định hoặc bàn đạp bị đỏ, trầy hoặc loét.
- Chóng mặt, hụt hơi, đau ngực, hoặc tụt huyết áp khi đổi tư thế.
- Người bệnh tỏ ra đau nhưng không nói được, ví dụ nhăn mặt, rụt tay, kháng cự lại máy.
Té ngã là tai nạn phổ biến nhất ở người bệnh sau đột quỵ và thường dẫn tới gãy khớp háng, theo Cẩm nang MSD. Vì vậy mọi buổi tập ở tư thế đứng hoặc mọi lần di chuyển từ giường sang máy đều cần người kèm.
VIII. Câu hỏi thường gặp
1. Máy tập có giúp người liệt đi lại được không?
Máy tập không phải yếu tố quyết định việc đi lại được hay không. Theo Cẩm nang MSD, mục tiêu của các bài tập di chuyển là thiết lập và duy trì dáng đi an toàn, không phải khôi phục dáng đi bình thường. Máy đạp giúp duy trì tầm vận động và thể lực. Còn khả năng đi lại phụ thuộc mức tổn thương và chương trình phục hồi chức năng do người có chuyên môn dựng.
2. Người liệt tứ chi có tự tập máy được không?
Không tự tập một mình. Người liệt tứ chi cần máy có motor để chi được đưa đi theo. Họ cũng cần người chăm sóc cố định chi vào bàn đạp, canh chừng suốt buổi và dừng máy khi có dấu hiệu bất thường. Việc chọn tốc độ và thời lượng nên hỏi kỹ thuật viên phục hồi chức năng trước.
3. Nên chọn máy có motor hay máy có kháng lực?
Máy có motor phục vụ mục tiêu giữ tầm vận động cho chi chưa tự cử động được. Máy có kháng lực phục vụ người đã có sức cơ và cần tăng dần tải. Cẩm nang MSD lưu ý bài tập có kháng trở ở bên chi liệt có thể làm tăng co cứng, và vai trò của nhóm bài tập này vẫn còn tranh cãi. Vì vậy mức kháng lực cần được người có chuyên môn chỉ định, không tự tăng.
4. Tập bao lâu mỗi ngày là đủ?
Không có con số chung áp cho mọi người bệnh. NICE đặt chuẩn cho cả chương trình phục hồi chức năng, không phải cho riêng một chiếc máy tại nhà. Chuẩn đó là ít nhất 3 giờ mỗi ngày, ít nhất 5 ngày mỗi tuần, gồm nhiều chuyên ngành. Thời lượng dùng máy nên do kỹ thuật viên đang theo dõi người bệnh đưa ra.
5. Có nên mua găng tay robot hoặc máy kích thích điện quảng cáo trên mạng không?
Hướng dẫn NG236 của NICE khuyến nghị không dùng robot hỗ trợ tập tay trong chương trình phục hồi chi trên. NG236 cũng khuyến nghị không dùng thường quy kích thích điện cho bàn tay và cánh tay. Kích thích điện chỉ được cân nhắc dùng thử cho người có co cơ nhưng chưa thắng được kháng lực. Việc dùng thử phải do người có chuyên môn phục hồi chức năng hướng dẫn. Nếu đang được chào mời các thiết bị này, hãy hỏi bác sĩ điều trị trước.
6. Mua máy rồi có cần đi tập ở bệnh viện nữa không?
Có. Máy tại nhà phục vụ phần duy trì giữa các buổi trị liệu. NICE khuyến nghị chương trình tập cho người sau đột quỵ do kỹ thuật viên vật lý trị liệu khởi động và hướng dẫn cách duy trì. Nghĩa là phần tại nhà nằm sau phần chuyên môn, không thay thế nó.
IX. Nguồn tham khảo
- Nguồn cho chuẩn cường độ phục hồi chức năng (mục 1.2.16), cho khuyến nghị không dùng robot hỗ trợ tập tay (1.13.18), không dùng thường quy kích thích điện cho bàn tay và cánh tay (1.13.14, 1.13.15, 1.13.17), không dùng thường quy nẹp cổ tay và bàn tay (1.13.10, 1.13.11), máy tập dáng đi điện cơ chỉ dùng trong nghiên cứu (1.13.24), tập lặp lại theo nhiệm vụ (1.13.20), nói trước về đau vai (1.13.9), mô hình bàn giao cho tập độc lập (1.13.6 tới 1.13.8), và đào tạo người chăm sóc (1.1.6), NICE, Stroke rehabilitation in adults, NG236, Recommendations. Xuất bản ngày 18 tháng 10 năm 2023, một số khuyến nghị giữ từ bản năm 2013.
- Nguồn cho co cứng tư thế gấp ở bàn tay và cổ tay, cho cảnh báo về bài tập kháng trở ở chi liệt, cho việc đặt gối và đeo đai vai phòng trật khớp vai, cho mục tiêu dáng đi an toàn, cho nguy cơ té ngã và gãy khớp háng, và cho mô tả liệu pháp robot, Cẩm nang MSD, Phục hồi chức năng đột quỵ, phiên bản dành cho chuyên gia, bản tiếng Việt. Cập nhật lần cuối tháng 11 năm 2023.
- Nguồn cho danh sách dấu hiệu đột quỵ, cho việc dấu hiệu có thể tự hết mà vẫn phải đi khám ngay, và cho khuyến cáo không tự lái xe đi cấp cứu, NHS, Symptoms of a stroke. Soát ngày 12 tháng 9 năm 2024.
