Xe đạp tập phục hồi chức năng là thiết bị hỗ trợ, phần khó nhất khi dùng tại nhà không nằm ở chỗ bấm nút mà ở chỗ biết dừng đúng lúc. Thể Thao Khởi Nguyên lắp đặt nhóm xe này nhiều năm, và phần dưới là quy trình một buổi tập an toàn, 3 chỗ cần chỉnh trên xe, 4 rủi ro hay gặp khi người nhà tự vận hành, cùng lý do bài không đưa ra lộ trình theo tuần như nhiều nơi khác.
Gọi cấp cứu 115 ngay nếu người tập có các dấu hiệu sau, trong hoặc ngoài buổi tập. Người đã từng đột quỵ có nguy cơ bị lại cao hơn.
- Mặt xệ một bên, khó cười.
- Yếu tay, không nhấc và giữ được cả 2 tay lên.
- Nói líu, nói lẫn lộn, không tìm được từ.
- Yếu hoặc tê nửa người, nhìn mờ, chóng mặt, buồn nôn hoặc nôn.
Cơ quan y tế công của Anh, gọi tắt là NHS, dặn thêm 2 điều. Dấu hiệu có thể tự hết sau một lúc khiến người nhà tưởng đã ổn, nhưng vẫn phải đi khám ngay. Và đừng tự lái xe đưa nhau đi cấp cứu.
I. Trước khi tập, ai là người đặt bài và đặt liều
Đây là câu cần trả lời trước mọi thao tác kỹ thuật. Người đặt bài tập, thời lượng và mức kháng lực là bác sĩ hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu đang theo dõi người bệnh. Người nhà và người bán thiết bị không làm việc đó.
Viện Y tế và Chăm sóc Chất lượng Quốc gia Anh, gọi tắt là NICE, mô tả rất rõ mô hình bàn giao trong hướng dẫn phục hồi chức năng sau đột quỵ. Chương trình tập tim mạch và tập kháng lực do kỹ thuật viên vật lý trị liệu khởi động, kèm hướng dẫn cách tự duy trì. Nếu người bệnh tiếp tục tập độc lập, kỹ thuật viên cung cấp thông tin về can thiệp và các điều chỉnh cần thiết cho bên tổ chức tập, để chương trình khớp với nhu cầu và mục tiêu của người đó.
NICE cũng nêu điều kiện trước khi đánh giá cho tập tim mạch và tập kháng lực, đó là người bệnh đi lại được và ổn định về mặt y tế. Nghĩa là việc có nên bắt đầu hay không đã là một đánh giá chuyên môn, chưa nói tới cường độ.
Câu hỏi người bệnh nào dùng được loại máy nào được trả lời riêng trong bài 5 máy tập cho người bị liệt tay chân. Bài này chỉ nói phần vận hành.
II. Quy trình một buổi tập an toàn, 6 bước
Thứ tự dưới đây là phần thao tác thiết bị, áp dụng sau khi đã có chỉ định từ người có chuyên môn.
- Kiểm tra xe trước khi cho người bệnh lên. Lắc thử khung xem có ọp ẹp không, quay thử bàn đạp xem có kẹt không, kiểm tra dây đai bàn đạp, núm chỉnh kháng lực và nguồn điện nếu là loại có motor. Việc này làm mỗi buổi, không phải mỗi tháng.
- Kê xe ở chỗ đủ rộng, sàn phẳng, không trơn. Chừa lối cho người nhà đứng ở bên chi yếu.
- Chuyển người bệnh từ giường hoặc xe lăn sang ghế xe, chậm và có người kèm. Xem mục rủi ro bên dưới về hạ huyết áp tư thế.
- Đặt bàn chân vào bàn đạp và cài dây đai. Kiểm tra gót chân chạm đế, mũi bàn chân hướng thẳng, đai vừa đủ giữ chứ không siết.
- Chạy thử vài vòng ở mức nhẹ nhất trước khi vào bài. Nhìn mặt và nghe hơi thở của người tập trong lúc đó.
- Kết thúc thì giảm dần rồi mới dừng, và ngồi nghỉ tại chỗ một lúc trước khi rời xe. Đừng đỡ người bệnh đứng dậy ngay khi vừa tắt máy.
Thời lượng mỗi buổi và số buổi mỗi ngày không nằm trong danh sách trên, vì đó là phần thuộc chỉ định. Xem mục lý do ở cuối bài.
III. 3 chỗ cần chỉnh trên xe và cách kiểm nhanh
| Chỗ chỉnh | Cách kiểm bằng mắt | Sai thì hiện ra thế nào |
|---|---|---|
| Chiều cao yên hoặc khoảng cách ghế tới bàn đạp | Ở điểm thấp nhất của vòng đạp, đầu gối vẫn còn hơi cong, không duỗi thẳng cứng | Quá xa thì hông lắc sang 2 bên mỗi vòng đạp. Quá gần thì gối gập sâu và người chồm về trước |
| Vị trí tay vịn hoặc tay quay | Vai thả lỏng, khuỷu hơi cong, không phải với tới | Với tới làm vai bên liệt bị kéo, xem mục rủi ro số 1 |
| Tựa lưng | Lưng dưới chạm tựa, mông sát vào trong ghế | Ngồi hụt ra mép ghế thì lưng cong tròn và người trượt dần khi đạp |
Phần chỉnh xe chi tiết hơn, gồm 4 điểm và cách nhờ người khác quan sát từ phía sau, đã được viết đủ trong bài tư thế đạp xe và cách chỉnh xe an toàn.
Một lưu ý về con số. Nhiều bài tiếng Việt ghi mức gập gối cụ thể tính bằng độ khi chỉnh yên. Thể Thao Khởi Nguyên không tìm được nguồn chuyên môn cho con số đó nên không nhắc lại, và thay bằng cách kiểm bằng mắt ở bảng trên. Nếu kỹ thuật viên của người bệnh đưa ra một mức cụ thể thì làm theo mức đó.
IV. 4 rủi ro hay gặp khi người nhà tự vận hành
1. Kéo căng khớp vai bên liệt
Với người liệt nửa người ở giai đoạn liệt mềm, cánh tay bên liệt có nguy cơ trật khớp vai do sức nặng kéo xuống. Cẩm nang MSD hướng dẫn đặt 1 hoặc 2 chiếc gối dưới cánh tay bên liệt để phòng, và có thể đeo đai vai trong giai đoạn này.
Vì vậy cần rất thận trọng với việc buộc hoặc dán cố định bàn tay liệt vào tay quay. Một tay quay kéo cánh tay đi theo quỹ đạo cố định trong khi khớp vai chưa vững là tình huống phải hỏi kỹ thuật viên trước. NICE khuyến nghị không dùng thường quy nẹp cổ tay và bàn tay cho người yếu chi trên sau đột quỵ, và khi có dùng thì phải do nhân viên y tế được đào tạo lắp đặt, đồng thời hướng dẫn người nhà cách tháo lắp và theo dõi dấu hiệu đỏ da và loét da. Một dải băng tự quấn tại nhà không có phần theo dõi đó.
2. Hạ huyết áp tư thế khi chuyển từ giường sang xe
Cẩm nang MSD ghi người liệt nửa người có nguy cơ chóng mặt, nên cần thay đổi tư thế từ từ và dành chút thời gian đứng vững trước khi bắt đầu di chuyển. Đây là lý do bước 3 và bước 6 trong quy trình phía trên đều yêu cầu làm chậm.
Té ngã là tai nạn phổ biến nhất ở người bệnh sau đột quỵ và thường dẫn tới gãy khớp háng, cũng theo MSD. Phần lớn ngã xảy ra lúc chuyển chỗ chứ không phải lúc đang đạp.
3. Tăng kháng lực quá sớm
Đây là chỗ ngược với trực giác của người nhà, vì mức kháng lực luôn được quảng cáo như một ưu điểm.
Các bài tập có kháng trở ở bên chi liệt có thể làm gia tăng sự co cứng và do đó, vai trò của những bài tập này vẫn còn gây tranh cãi.
Cẩm nang MSD, chuyên đề Phục hồi chức năng đột quỵ, đánh giá tháng 11 năm 2023
Nghĩa là nấc kháng lực không phải thứ cứ tăng đều theo tuần. Người quyết định tăng hay không là kỹ thuật viên đang theo dõi.
4. Bỏ qua đau vai vì tưởng là mỏi cơ bình thường
NICE dặn phải nói trước cho người tham gia hoạt động thể chất sau đột quỵ về các vấn đề thường gặp, trong đó có đau vai, và khuyên đi hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên nếu xuất hiện. Đau vai sau đột quỵ cần được đánh giá để tìm nguyên nhân, không phải chỉ xoa bóp rồi tập tiếp.
V. Vì sao bài này không đưa ra lộ trình 4 tuần
Nhiều bài tiếng Việt về xe đạp phục hồi chức năng có sẵn một lộ trình chia theo tuần, kèm số phút mỗi buổi và số buổi mỗi ngày, tăng dần từ vận động thụ động lên vận động chủ động có kháng lực. Bản trước của trang này cũng từng có một lộ trình như vậy. Nay đã gỡ, vì 3 lý do.
- Đó là chỉ định, không phải hướng dẫn sử dụng thiết bị. Thời lượng, tần suất và tốc độ tăng tải phụ thuộc mức tổn thương, bệnh kèm theo và diễn tiến của từng người.
- Chuẩn phục hồi chức năng lớn hơn hẳn một chiếc máy. NICE đặt mức ít nhất 3 giờ mỗi ngày, ít nhất 5 ngày mỗi tuần, gồm nhiều chuyên ngành cùng lúc là vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và ngôn ngữ trị liệu. Một lộ trình 15 phút mỗi ngày trên một thiết bị không phải là chương trình phục hồi chức năng, và trình bày nó như một lộ trình dễ khiến người nhà yên tâm sai.
- Không tìm được nguồn chuyên môn cho các mốc đó. Theo nguyên tắc của Thể Thao Khởi Nguyên, số liệu không có nguồn thì gỡ bỏ chứ không thay bằng số khác.
Nếu bạn cần một lộ trình, hãy xin nó từ kỹ thuật viên vật lý trị liệu đang theo dõi người bệnh, rồi ghi ra giấy và dán ngay chỗ để xe. Phần chọn xe theo không gian và ngân sách nằm ở bài kinh nghiệm chọn mua xe đạp tập phục hồi chức năng. Đó là bản lộ trình duy nhất đáng tin cho trường hợp cụ thể của gia đình bạn.
VI. Dấu hiệu phải dừng buổi tập
- Đau ngực, khó thở, tim đập nhanh bất thường.
- Chóng mặt, choáng, vã mồ hôi lạnh, da tái.
- Đau vai bên liệt xuất hiện hoặc nặng lên.
- Cơ bên liệt cứng hơn rõ rệt so với trước buổi tập.
- Da vùng tiếp xúc với dây đai hoặc bàn đạp bị đỏ, trầy hoặc phồng rộp.
- Người bệnh nhăn mặt, rụt chi, kháng cự lại máy, kể cả khi không nói được thành lời.
Dừng máy, cho ngồi nghỉ tại chỗ, theo dõi. Nếu triệu chứng không hết hoặc lặp lại ở buổi sau, liên hệ bác sĩ hoặc kỹ thuật viên đang theo dõi. Bài không đưa ra hướng dẫn dùng thuốc, vì việc dùng thuốc nào và khi nào là chỉ định của bác sĩ.
10 Xe đạp tập phục hồi chức năng có ghế tựa lưng bán chạy nhất
VII. Câu hỏi thường gặp
1. Mỗi buổi nên đạp bao nhiêu phút?
Không có con số chung. Thời lượng phụ thuộc mức tổn thương, bệnh kèm theo và giai đoạn phục hồi, nên do kỹ thuật viên vật lý trị liệu đang theo dõi người bệnh đưa ra. NICE mô tả mô hình chương trình tập do kỹ thuật viên khởi động rồi hướng dẫn cách tự duy trì, tức phần thời lượng đã được quyết trước khi về nhà.
2. Có nên buộc cố định bàn tay liệt vào tay quay không?
Hỏi kỹ thuật viên trước. Cánh tay bên liệt trong giai đoạn liệt mềm có nguy cơ trật khớp vai, và NICE khuyến nghị không dùng thường quy nẹp cổ tay và bàn tay cho người yếu chi trên sau đột quỵ. Khi có dùng thì phải do nhân viên y tế được đào tạo lắp đặt, kèm hướng dẫn theo dõi đỏ da và loét da.
3. Nên chọn chế độ có motor hay chế độ đạp chủ động?
Chế độ có motor đưa chi đi theo, phục vụ mục tiêu giữ tầm vận động khi chi chưa tự cử động được. Chế độ chủ động dành cho người đã có sức cơ. Việc chuyển từ chế độ này sang chế độ kia, và mức kháng lực khi chuyển, thuộc chỉ định chuyên môn chứ không nên tự tăng theo lịch.
4. Người nhà có cần ở cạnh suốt buổi tập không?
Có, với người còn yếu hoặc liệt. Phần lớn tai nạn xảy ra lúc chuyển từ giường hoặc xe lăn sang xe và lúc rời xe, chứ không phải lúc đang đạp. Người kèm nên đứng phía bên chi yếu và quan sát nét mặt, nhịp thở của người tập trong suốt buổi.
5. Đạp xe có giúp phòng tái phát đột quỵ không?
Bài không đưa ra khẳng định này. Phòng tái phát đột quỵ là việc của điều trị dự phòng do bác sĩ chỉ định, gồm kiểm soát huyết áp, mỡ máu, đường huyết và các yếu tố nguy cơ khác. Vận động là một phần trong lối sống được khuyến khích, nhưng không thay thế phần điều trị đó.
6. Xe đạp phục hồi chức năng có khác xe đạp tập thể dục thường không?
Có, khác ở kết cấu ghế, khả năng cố định chi, và ở việc có motor hỗ trợ hay không. Phần khác biệt cơ khí giữa 2 nhóm được nói kỹ trong bài so sánh xe đạp phục hồi chức năng với xe đạp tập thể dục thường.
VIII. Bài viết được biên soạn như thế nào
Phần vận hành và chỉnh xe dựa trên kinh nghiệm lắp đặt và bàn giao nhóm xe đạp phục hồi chức năng tại Hà Nội. Phần y khoa dẫn từ hướng dẫn của NICE và Cẩm nang MSD, ghi rõ mục để bạn tự đối chiếu.
Giới hạn cần nói rõ. Thể Thao Khởi Nguyên là đơn vị phân phối thiết bị thể thao, không phải cơ sở y tế. Bài chưa qua kiểm duyệt của người có chuyên môn y tế. Hướng dẫn NG236 được xây cho hệ thống y tế Anh, phác đồ áp dụng tại Việt Nam do bác sĩ điều trị quyết định. Cần tư vấn thiết bị, gọi 094 189 6889.
IX. Nguồn tham khảo
- Nguồn cho mô hình bàn giao chương trình tập, điều kiện đi lại được và ổn định về mặt y tế, chuẩn cường độ phục hồi chức năng, khuyến nghị về nẹp cổ tay và bàn tay, và dặn dò về đau vai, NICE guideline NG236, Stroke rehabilitation in adults.
- Nguồn cho phòng trật khớp vai, cảnh báo về bài tập kháng trở ở chi liệt, nguy cơ chóng mặt khi đổi tư thế và nguy cơ té ngã, Cẩm nang MSD, Phục hồi chức năng đột quỵ.
- Nguồn cho dấu hiệu đột quỵ và khuyến cáo không tự lái xe đi cấp cứu, NHS, Symptoms of a stroke.
Cần xem xe trực tiếp hoặc cần người hướng dẫn vận hành khi giao máy, mời bạn tới showroom Thể Thao Khởi Nguyên, Tầng 2 – Số 603 Vũ Tông Phan, Phường Khương Đình, Hà Nội. Hotline 094 189 6889. Xem cả nhóm hàng tại xe tập phục hồi chức năng, gồm các mẫu xe đạp tập vật lý trị liệu tay và chân và mẫu 2 motor có ghế tựa lưng.
