Bạn đau lưng lan xuống một bên chân, đi khám thì phim chụp ghi thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng. Về nhà tìm trên mạng, gần như bài nào cũng mở ra một danh sách 8 hay 10 cách chữa. Trong đó có đu xà đơn, châm cứu, đắp ngải cứu, cho tới phẫu thuật. Câu hỏi cần trả lời thì gọn, cách nào trong số đó có cơ sở.
Các hướng dẫn y khoa không có mục nào tên là cách chữa tại nhà theo nghĩa tự làm cho khỏi. Chúng đặt điều trị bảo tồn lên trước, gồm thuốc giảm đau, giữ vận động nhẹ và vật lý trị liệu. Can thiệp chỉ dành cho những chỉ định cụ thể do bác sĩ đặt ra.
Trang này lấy đúng danh sách 8 cách bạn hay gặp. Mỗi cách được đặt cạnh 2 bộ hướng dẫn, gồm Cẩm nang MSD bản tiếng Việt và hướng dẫn NG59 của Anh. Có cách được nhắc tới như một lựa chọn, có cách bị khuyến nghị không dùng, và có cách không xuất hiện trong bộ hướng dẫn nào.
Trước khi thử bất kỳ cách nào, đây là nhóm dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay.
- Đau thần kinh tọa xuất hiện ở cả 2 bên chân.
- Yếu hoặc tê cả 2 chân, ở mức nặng hoặc đang nặng dần.
- Tê ở vùng quanh hoặc bên dưới bộ phận sinh dục, hoặc quanh hậu môn.
- Khó bắt đầu đi tiểu, không đi tiểu được, hoặc không kiểm soát được việc đi tiểu.
- Không nhận ra khi nào cần đi đại tiện, hoặc không kiểm soát được việc đại tiện.
Đây là danh sách của cơ quan y tế công nước Anh, tên viết tắt là NHS, ở trang hướng dẫn về đau thần kinh tọa. Nhóm dấu hiệu này có thể là biểu hiện của chèn ép chùm đuôi ngựa, một tình trạng hiếm gặp nhưng cần xử trí trong bệnh viện càng sớm càng tốt. Cẩm nang MSD, một bộ sách tra cứu y khoa có bản tiếng Việt, ghi chèn ép đuôi ngựa có triệu chứng thường dẫn tới bí tiểu hoặc tiểu không tự chủ do mất chức năng cơ thắt. Gặp các dấu hiệu này thì tới cơ sở y tế ngay, đừng tự lái xe đi.
Ngoài ra, nên đi khám khi cơn đau không đỡ sau vài tuần tự chăm tại nhà, khi đau đang nặng lên, hoặc khi đau cản trở sinh hoạt thường ngày.
I. Thoát vị đĩa đệm là bệnh cần được bác sĩ chẩn đoán
Thoát vị đĩa đệm thắt lưng là tình trạng phần nhân nhầy bên trong đĩa đệm thoát ra qua chỗ rách của vòng xơ bao quanh. Khi khối thoát vị chèn vào rễ thần kinh, người bệnh có thể bị dị cảm, yếu cơ ở vùng do rễ đó chi phối, và đau lan dọc xuống chân. Mô tả này lấy từ Cẩm nang MSD, phần dành cho chuyên gia, do một hãng dược biên soạn và có bản dịch tiếng Việt.
Điểm cần nhớ là nhiều nguyên nhân khác nhau có thể gây ra cùng một kiểu triệu chứng. Đó là lý do tự chẩn đoán rồi tự chọn cách chữa là bước đi sai ngay từ đầu. Cẩm nang MSD có vài chi tiết giúp bạn mô tả đúng khi đi khám. Ho, hắt hơi, ngồi lâu và cúi người thường làm cơn đau tăng lên. Đau lưng cũng hay nặng hơn về đêm khi nằm.
II. Đặt 8 cách đang lan truyền cạnh hướng dẫn y khoa
Bộ hướng dẫn còn lại trong bảng dưới đây là NG59, do NICE biên soạn. NICE là cơ quan của nhà nước Anh chuyên soạn hướng dẫn điều trị cho hệ thống y tế công. NG59 viết cho đau lưng dưới có hoặc không kèm đau thần kinh tọa, không viết riêng cho thoát vị đĩa đệm. Nhưng thoát vị đĩa đệm thắt lưng thường biểu hiện thành đau thần kinh tọa, nên vẫn nằm trong phạm vi hướng dẫn này. NG59 xây cho hệ thống y tế Anh, nên phác đồ cụ thể áp dụng tại Việt Nam vẫn do bác sĩ điều trị quyết định.
| Cách đang được lan truyền | Hướng dẫn y khoa nói gì |
|---|---|
| 1. Phẫu thuật | Là phương pháp có thật nhưng không phải bước đầu. Cẩm nang MSD ghi các trường hợp nhẹ được điều trị bằng thuốc giảm đau, thay đổi hoạt động và vật lý trị liệu. Phẫu thuật dành cho một số chỉ định cụ thể, gồm thiếu hụt thần kinh nặng hoặc tiến triển, đau không kiểm soát được, điều trị bảo tồn thất bại, và hội chứng đuôi ngựa kèm rối loạn cơ vòng. Bác sĩ khám trực tiếp là người quyết định có mổ hay không. |
| 2. Laser | Là thủ thuật y tế làm tại cơ sở y tế. Cũng như phẫu thuật, chỉ định thuộc về bác sĩ. Không có phần nào của phương pháp này người bệnh tự làm ở nhà. |
| 3. Bấm huyệt, xoa bóp | NG59 xếp kỹ thuật mô mềm như xoa bóp, cùng nắn chỉnh và di động khớp, vào nhóm có thể cân nhắc. Kèm theo một điều kiện, chỉ dùng khi nằm trong gói điều trị có kèm vận động, không dùng một mình. |
| 4. Thuốc Đông y uống và đắp | Không xuất hiện trong Cẩm nang MSD và NG59. Các bài trên mạng thường kèm tên vị thuốc và cách dùng cụ thể, phần đó không truy được về một nguồn kiểm chứng. |
| 5. Châm cứu | NG59 khuyến nghị không dùng châm cứu cho đau lưng dưới có hoặc không kèm đau thần kinh tọa. Câu trong hướng dẫn là Do not offer acupuncture for managing low back pain with or without sciatica. |
| 6. Đắp ngải cứu | Không xuất hiện trong Cẩm nang MSD và NG59. Các phiên bản lan truyền thường ghi khối lượng, số phút đắp và số tháng lặp lại, không kèm nguồn cho các con số đó. |
| 7. Yoga | NG59 xếp nhóm bài tập kết hợp thở và vận động nhẹ vào các lựa chọn của chương trình vận động theo nhóm, có thể cân nhắc cho người đang trong một đợt đau. Điều kiện đi kèm là chương trình đó có người theo dõi, khác với việc tự tập theo video. Bài thoát vị đĩa đệm có tập yoga được không nói kỹ phần này. |
| 8. Đu xà đơn để kéo giãn cột sống | NG59 khuyến nghị không dùng kéo giãn. Câu trong hướng dẫn là Do not offer traction for managing low back pain with or without sciatica. Đu xà đơn là cách được nhắc nhiều nhất trên mạng tiếng Việt, thường kèm giải thích rằng trọng lực kéo giãn cột sống và tạo khoảng trống cho đĩa đệm trở về chỗ cũ. Khuyến nghị của NG59 đi thẳng ngược lại cách giải thích đó. Bài đu xà đơn có chữa được thoát vị đĩa đệm không nói vì sao cách giải thích đó nghe hợp lý mà vẫn không đúng. |
Một mục nữa không nằm trong 8 cách trên nhưng hay được khuyên kèm là đai lưng và nịt lưng. NG59 cũng khuyến nghị không dùng. Câu trong hướng dẫn là Do not offer belts or corsets for managing low back pain with or without sciatica.
III. Vậy hướng dẫn y khoa khuyến nghị làm gì
Phần được cả 2 nguồn nhắc tới ngắn hơn nhiều so với danh sách 8 cách ở trên.
- Thuốc giảm đau. Cẩm nang MSD nêu acetaminophen, thuốc chống viêm không steroid, hoặc thuốc giảm đau khác khi cần. Dùng thuốc nào và liều ra sao là việc của bác sĩ.
- Giữ vận động và đi lại. Cẩm nang MSD ghi nên hạn chế hoạt động thể chất nặng, nhưng vẫn duy trì đi lại và hoạt động nhẹ. NG59 khuyến khích người bệnh tiếp tục các hoạt động bình thường.
- Vật lý trị liệu và bài tập. Cẩm nang MSD ghi bài tập có thể giúp cải thiện tư thế và sức mạnh cơ lưng.
- Chương trình vận động theo nhóm. NG59 nêu có thể cân nhắc chương trình vận động theo nhóm, gồm nhóm cơ sinh học, nhóm aerobic, nhóm kết hợp thở và vận động nhẹ, hoặc phối hợp các nhóm, cho người đang trong một đợt đau.
- Can thiệp y tế. Dành cho các chỉ định cụ thể do bác sĩ đặt ra.
NG59 còn một điểm ít được nhắc trên thị trường. Với người ở mức nguy cơ thấp, hướng dẫn nghiêng về hỗ trợ đơn giản, gồm trấn an và khuyên giữ vận động. Nhóm này chưa cần một chương trình tập ngay. Người ở mức nguy cơ cao hơn mới cần chương trình tập, có hoặc không kèm liệu pháp thủ công.
IV. Thiết bị tập luyện đứng ở đâu trong bức tranh này
Thể Thao Khởi Nguyên là đơn vị phân phối và lắp đặt thiết bị thể thao, không phải cơ sở y tế. Phần chúng tôi nói được là phần thiết bị, và ranh giới nên rõ.
- Thiết bị tập không phải phương pháp điều trị. Xe đạp tập, xà đơn, ghế tập là dụng cụ thể thao cho người khỏe mạnh. Không có thiết bị nào trong danh mục của chúng tôi là thiết bị y tế điều trị thoát vị đĩa đệm.
- Thiết bị chỉ vào cuộc sau khi bác sĩ cho phép vận động. Thứ tự đúng là đi khám trước, được chỉ định vận động, rồi mới chọn thiết bị phù hợp.
- Đến bước chọn thiết bị thì phần chúng tôi giúp được là chọn đúng và chỉnh đúng. Với xe đạp tập, cách chỉnh yên và tay lái quyết định người tập ngồi ở tư thế nào suốt buổi. Chi tiết ở bài tư thế đạp xe cho người thoát vị đĩa đệm.
Nói thẳng vị trí của chúng tôi. Thể Thao Khởi Nguyên không kinh doanh đai lưng và nịt lưng, đúng nhóm hàng NG59 khuyến nghị không dùng. Chúng tôi có bán xà đơn và xe đạp tập. Như phần trên đã ghi, việc đu xà đơn để kéo giãn cột sống không nằm trong khuyến nghị nào cho thoát vị đĩa đệm. Khi bạn đã có chỉ định vận động từ bác sĩ, có thể tham khảo các dòng xe đạp tập thể dục và xe đạp tập phục hồi chức năng, hoặc gọi 094 189 6889 để được tư vấn chọn và chỉnh thiết bị.
V. Câu hỏi thường gặp
1. Thoát vị đĩa đệm có tự chữa khỏi tại nhà được không
Không có phương pháp tự điều trị tại nhà nào được nêu trong Cẩm nang MSD và hướng dẫn NG59. Những gì 2 nguồn này nhắc tới, gồm thuốc, vật lý trị liệu, chương trình vận động và can thiệp, đều cần bác sĩ chỉ định hoặc chuyên môn theo dõi. Phần người bệnh làm ở nhà là thực hiện đúng những gì đã được chỉ định và giữ vận động nhẹ trong mức bác sĩ cho phép.
2. Đu xà đơn có chữa được thoát vị đĩa đệm không
Hướng dẫn NG59 khuyến nghị không dùng kéo giãn cho đau lưng dưới có hoặc không kèm đau thần kinh tọa. Đu xà đơn để kéo giãn cột sống là một dạng kéo giãn. Xà đơn vẫn là dụng cụ tập tốt cho người khỏe mạnh, nhưng kéo giãn cột sống để chữa thoát vị thì không có chỗ trong hướng dẫn này. Nếu bạn đang có bệnh lý cột sống, hỏi bác sĩ trước.
3. Châm cứu và bấm huyệt thì sao
NG59 khuyến nghị không dùng châm cứu cho nhóm bệnh này. Với các kỹ thuật mô mềm như xoa bóp, cùng nắn chỉnh và di động khớp, hướng dẫn nêu có thể cân nhắc, nhưng chỉ khi nằm trong gói điều trị có kèm vận động, không dùng một mình.
4. Có nên đeo đai lưng khi bị thoát vị đĩa đệm không
NG59 khuyến nghị không dùng đai lưng hoặc nịt lưng cho đau lưng dưới có hoặc không kèm đau thần kinh tọa. Nếu bác sĩ chỉ định bạn dùng đai vì một lý do cụ thể thì làm theo bác sĩ. Việc bác sĩ chỉ định riêng cho bạn là chuyện khác với khuyến nghị chung.
5. Bị thoát vị đĩa đệm có tập thể dục được không
Điểm chung của Cẩm nang MSD và NG59 là khuyến khích giữ vận động thay vì nằm nghỉ hoàn toàn, nhưng vận động ở đây nằm trong khuôn khổ được bác sĩ hoặc kỹ thuật viên theo dõi, không phải tự chọn bài tập. Nếu đau tăng lên, đau lan xuống chân rõ hơn, tê bì hoặc yếu chân sau khi tập, dừng lại và báo bác sĩ.
6. Bao lâu thì đỡ
Trang NHS về đau thần kinh tọa ghi tình trạng này thường đỡ trong vài tuần đến vài tháng, có thể kéo dài hơn, và có thể tái phát nếu từng bị. Diễn tiến tự nhiên đó là lý do gần như cách nào cũng có vẻ hiệu quả nếu làm đúng lúc bệnh đang tự lui. Nếu sau vài tuần không đỡ hoặc đau nặng lên thì đi khám.
Nguồn tham khảo
- Nguồn cho định nghĩa thoát vị đĩa đệm thắt lưng, cho triệu chứng chèn ép rễ thần kinh và hội chứng đuôi ngựa, cho thứ tự điều trị bảo tồn và danh sách chỉ định phẫu thuật, Cẩm nang MSD, Thoát vị đĩa đệm thắt lưng, phiên bản dành cho chuyên gia, bản tiếng Việt. Đánh giá toàn diện tháng 11 năm 2024.
- Nguồn cho các khuyến nghị không dùng kéo giãn, châm cứu, đai và nịt lưng, cho khuyến nghị cân nhắc liệu pháp thủ công chỉ khi có kèm vận động, cho chương trình vận động theo nhóm, và cho cách phân tầng nguy cơ, NICE, Low back pain and sciatica in over 16s, NG59, Recommendations. Bản năm 2016, mục liệu pháp thủ công sửa đổi năm 2026.
- Nguồn cho danh sách dấu hiệu cần đi cấp cứu, cho mốc đi khám khi không đỡ sau vài tuần, và cho diễn tiến tự nhiên vài tuần đến vài tháng, NHS, Sciatica. Soát ngày 3 tháng 12 năm 2024.
